De rechtvaardiging van keuzes

Alies Struijs en Myrthe Lenselink

Keuzes over rechtvaardige verdeling van zorg vanuit een beperkt collectief zorgbudget zijn moeilijk omdat ze gaan over leven, kwaliteit van leven en soms ook over de dood. Zoals Bert Boer in zijn bijdrage schrijft, is de beslissing over wat we gezamenlijk aan welke groep betalen (en aan welke groepen dus niet) een ‘grote, bijna onmenselijke beslissing’. En dat is al helemaal het geval wanneer we denken aan onze naasten die ziek zijn. Dan is het haast onmogelijk om in termen van rechtvaardigheid te denken: je wilt juist dat er werkelijk alles aan gedaan wordt zodat zij beter worden of in leven blijven zonder dat de kostprijs van een behandeling in het geding is. Keuzes zijn echter onvermijdelijk, want de bodem van de schatkist is in zicht. Een verantwoorde keuze vraagt om een maatschappelijke en politieke discussie. Een discussie die niet ontweken wordt, maar waarvoor lef nodig is. Voeren we die discussie niet, dan ‘schuiven we de verantwoordelijkheid voor de kostenbewaking naar de spreekkamer. En dat is principieel onjuist’, stelt Boer.
Hoe voer je zo’n discussie? Er is niet één goede manier om de kosten te verdelen, om grenzen te stellen aan de kosten van een gewonnen levensjaar of om te bepalen ten koste van wat we de veiligheidsrisico’s willen inperken. Verschillende ethische stromingen zullen verschillende criteria noemen, zoals het utilisme waarmee Ira Helsloot zich identificeert of de deontologie en het contractualisme waarover Mariëtte van den Hoven schrijft. Daarom is het van belang dat de besluitvorming over deze verdeling plaatsvindt op een manier die mensen wel als rechtvaardig ervaren.
Dat procedures rechtvaardig zijn, is belangrijk voor iedereen, maar vooral voor mensen (of patiënten) voor wie de uitkomst negatief is. Zij zullen meer begrip voor de keuze hebben wanneer de besluitvorming in hun ogen zo eerlijk mogelijk is verlopen.
Dat roept de volgende vragen op. Wat zijn randvoorwaarden om een eerlijke beslissing te nemen? Wie moeten er meepraten over deze procedure? Hoe kunnen we het vertrouwen van mensen in de procedure versterken? Waarden als consistentie en transparantie zijn van groot belang. Mensen ervaren keuzes als onrechtvaardig wanneer hen niet duidelijk is waarom deze zijn gemaakt. Dus niet alleen de vraag: ‘op basis van welke criteria maken we de keuzes?’ is belangrijk, maar ook ‘hoe beslissen we op een eerlijke manier welke criteria we willen gebruiken?’.